از «گوشی زیر ۸ میلیون» تا آیفون ۱۶؛ سبد دیجیتال ایرانی‌ها چگونه طبقاتی شد؟

گسترش نیوز: دهک‌های پایین درآمدی در سال ۱۴۰۴ بیش از هر زمان دیگری خریدهای دیجیتال خود را به «حداقل بقا» تقلیل داده‌اند. در این دهک‌ها، موبایل همچنان مهم‌ترین و گاه تنها ابزار اتصال به اینترنت، آموزش و خدمات آنلاین است. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد بیش از ۷۰ درصد خرید موبایل در دهک‌های اول تا سوم، به گوشی‌های زیر ۸ میلیون تومان اختصاص دارد؛ محصولاتی عمدتاً از برندهای اقتصادی مانند Redmi A، Samsung Galaxy A۰x و مدل‌های قدیمی‌تر Nokia.

در این سبد حداقلی، مفهوم «تعویض گوشی» عملاً جای خود را به «استفاده تا فرسودگی کامل» داده است. متوسط زمان نگه‌داری موبایل در دهک‌های پایین به حدود ۴ تا ۵ سال رسیده، در حالی که این عدد در دهک‌های بالاتر کمتر از ۲.۵ سال است. باتری ضعیف، حافظه محدود و دوربین‌های ساده، ویژگی غالب این گوشی‌هاست؛ اما قیمت پایین‌تر، اولویت مطلق خریدار است.

در کنار موبایل، پاوربانک به یکی از کالاهای حیاتی دهک‌های کم‌درآمد تبدیل شده است. قطعی برق، ضعف باتری گوشی‌های اقتصادی و نبود دسترسی دائمی به شارژر باعث شده پاوربانک‌های ۱۰ هزار میلی‌آمپری ارزان‌قیمت، فروش بالایی داشته باشند. برندهایی مانند Yesido، Hoco و Remax در این بخش سهم قابل توجهی از بازار را در اختیار گرفته‌اند.

در این دهک‌ها، سایر گجت‌ها یا اصلاً خریداری نمی‌شوند یا نقش بسیار محدودی دارند. هدفون‌های سیمی همچنان محبوب‌تر از نمونه‌های بی‌سیم هستند و قیمت زیر یک میلیون تومان، خط قرمز خرید محسوب می‌شود. ساعت هوشمند، تبلت یا لپ‌تاپ اغلب کالایی لوکس تلقی می‌شود و تنها در صورت نیاز آموزشی خاص وارد سبد می‌شود.

الگوی خرید دیجیتال در دهک‌های پایین به‌شدت وابسته به فروش اقساطی غیررسمی و خرید دست دوم است. بازار موبایل‌های کارکرده، به‌ویژه آیفون‌های قدیمی و مدل‌های سری A سامسونگ، در این بخش رونق دارد. برآوردها نشان می‌دهد حدود ۴۰ درصد معاملات موبایل در این دهک‌ها، خارج از بازار رسمی و به‌صورت دست دوم انجام می‌شود.

در مجموع، سبد دیجیتال دهک‌های پایین نه‌تنها کوچک‌تر شده، بلکه «انعطاف‌پذیرتر» هم شده است؛ کالاها موقت‌اند، ارتقا به تعویق می‌افتد و هر خرید، تصمیمی پرریسک است که مستقیماً با معیشت گره خورده است.

سبد حداقلی؛ فناوری به‌مثابه ابزار بقا

در دهک‌های میانی، تصویر متفاوتی شکل می‌گیرد؛ جایی که فناوری هنوز ابزار رفاه است، اما زیر سایه احتیاط. در این گروه، موبایل‌های میان‌رده با قیمت ۱۰ تا ۲۰ میلیون تومان بیشترین سهم فروش را دارند. مدل‌هایی مانند Samsung Galaxy A۱۵ و A۲۵، Redmi Note ۱۳ و Poco M۵ از انتخاب‌های رایج این دهک‌ها هستند.

دهک‌های چهارم تا ششم، بیشترین حساسیت را به «ارزش در برابر قیمت» نشان می‌دهند. این کاربران به مشخصات فنی توجه می‌کنند، اما حاضر به پرداخت هزینه پرچمدارها نیستند. حافظه ۱۲۸ یا ۲۵۶ گیگابایتی، باتری قوی و پشتیبانی نرم‌افزاری قابل قبول، معیارهای اصلی خرید است.

در این دهک‌ها، گجت‌های جانبی نقش پررنگ‌تری دارند. هدفون‌های بی‌سیم اقتصادی، ساعت‌های هوشمند چینی مانند Haylou، Mibro و Huawei Band، به سبد مصرف اضافه شده‌اند. میانگین هزینه سالانه برای گجت‌های جانبی در این گروه، حدود ۳ تا ۵ میلیون تومان برآورد می‌شود.

لپ‌تاپ در دهک‌های میانی، بیشتر یک ابزار کاری یا آموزشی است تا کالای لوکس. مدل‌های اقتصادی Lenovo IdeaPad، ASUS VivoBook و HP ۲۵۵ با پردازنده‌های Core i۳ یا Ryzen ۳ بیشترین تقاضا را دارند. در این بخش، خرید اقساطی سهم مهمی در تحریک تقاضا ایفا کرده است.

دهک‌های میانی همچنین بیشترین استفاده را از پلتفرم‌های خرید اعتباری و BNPL دارند. داده‌های بازار نشان می‌دهد بیش از نیمی از خریدهای دیجیتال اقساطی در ایران، متعلق به این دهک‌هاست؛ نشانه‌ای از تلاش برای حفظ سطحی از رفاه دیجیتال بدون فشار نقدی شدید.

رفتار مصرفی این گروه به‌شدت تحت تأثیر تبلیغات شبکه‌های اجتماعی و اینفلوئنسرهاست. معرفی یک مدل خاص موبایل یا هدفون می‌تواند به‌سرعت موج تقاضا ایجاد کند، اما این موج معمولاً کوتاه‌مدت و حساس به قیمت است.

در مجموع، سبد دیجیتال دهک‌های میانی در حالت «تعادل ناپایدار» قرار دارد؛ نه آن‌قدر ضعیف که صرفاً بقا باشد و نه آن‌قدر قوی که بی‌نیاز از ملاحظه قیمت.

دهک‌های میانی؛ تعادل شکننده میان قیمت و کارایی

در دهک‌های بالاتر درآمدی، فناوری بار دیگر به نماد سبک زندگی تبدیل می‌شود. در این گروه، سهم گوشی‌های بالای ۴۰ میلیون تومان به‌طور محسوسی افزایش یافته و برندهایی مانند Apple و Samsung پرچمدار بازار هستند. آیفون ۱۵ و ۱۶، سری Galaxy S و Z Fold، انتخاب‌های رایج این دهک‌ها محسوب می‌شوند.

در این سبد، موبایل فقط یک ابزار نیست؛ بخشی از هویت اجتماعی و حرفه‌ای است. کاربران این دهک‌ها به‌طور متوسط هر ۱۸ تا ۲۴ ماه گوشی خود را تعویض می‌کنند و حساسیت کمتری نسبت به افزایش قیمت دارند. خدمات پس از فروش، اکوسیستم نرم‌افزاری و تجربه کاربری، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

گجت‌های جانبی در دهک‌های بالا تنوع قابل توجهی دارند. ساعت‌های هوشمند Apple Watch و Galaxy Watch، هدفون‌های AirPods و Sony WF، تبلت‌های iPad و Galaxy Tab، همگی در سبد مصرف دیده می‌شوند. هزینه سالانه این بخش گاه از ۲۰ میلیون تومان هم فراتر می‌رود.

لپ‌تاپ‌ها و تجهیزات حرفه‌ای نیز جایگاه ثابتی در این سبد دارند. MacBook، Dell XPS و Surface نه‌تنها ابزار کار، بلکه بخشی از پرستیژ دیجیتال محسوب می‌شوند. در این دهک‌ها، خرید نقدی غالب است و وابستگی به فروش اقساطی حداقلی است.

نکته قابل توجه، گرایش این گروه به فناوری‌های نوظهور است. گوشی‌های تاشو، عینک‌های واقعیت افزوده، گجت‌های هوش مصنوعی و لوازم خانه هوشمند، سریع‌تر از سایر دهک‌ها وارد سبد مصرفی آن‌ها می‌شود. این دهک‌ها عملاً نقش «پیشرو مصرف فناوری» را ایفا می‌کنند.

در این بخش، برند اهمیت ویژه‌ای دارد. وفاداری به اکوسیستم اپل یا سامسونگ، تصمیم خرید را ساده‌تر می‌کند و هزینه خروج از این اکوسیستم، مانعی جدی برای تغییر برند است.

در نتیجه، شکاف دیجیتال نه‌تنها در دسترسی، بلکه در «کیفیت تجربه فناوری» به‌وضوح دیده می‌شود؛ شکافی که با افزایش قیمت‌ها عمیق‌تر شده است.

فناوری به‌عنوان سبک زندگی در دهک‌های بالا

مقایسه سبد دیجیتال دهک‌ها نشان می‌دهد که تورم فناوری، بیش از هر چیز، عدالت دسترسی را تهدید کرده است. اگرچه نفوذ موبایل در همه دهک‌ها بالاست، اما تفاوت در کیفیت، عمر مفید و کاربری، فاصله‌ای عمیق ایجاد کرده است. این فاصله در حوزه آموزش آنلاین، دورکاری و خدمات دیجیتال، اثرات اجتماعی مستقیمی دارد.

دهک‌های پایین اغلب به نسخه‌های سبک یا محدود سرویس‌ها بسنده می‌کنند، در حالی که دهک‌های بالا از امکانات کامل‌تر، سرعت بالاتر و ابزارهای متنوع‌تر بهره می‌برند. این تفاوت، بهره‌وری دیجیتال را به‌شدت نابرابر کرده است.

در بازار گجت‌ها، همین شکاف باعث شده برندهای اقتصادی و پریمیوم هر دو رشد کنند، اما بازار میان‌رده‌ها بیشترین نوسان را تجربه کند. هر تغییر قیمتی، رفتار خرید دهک‌های میانی را به‌سرعت دگرگون می‌کند.

نقش سیاست‌گذاری در این میان پررنگ است. نبود وام هدفمند برای خرید کالای دیجیتال، فشار را به دهک‌های پایین و میانی منتقل کرده و آن‌ها را به بازار غیررسمی سوق داده است. در مقابل، دهک‌های بالا تقریباً از این محدودیت‌ها مصون مانده‌اند.

برندها نیز استراتژی‌های متفاوتی اتخاذ کرده‌اند. شیائومی و برندهای چینی با تمرکز بر قیمت، سهم بازار را در دهک‌های پایین و میانی حفظ کرده‌اند، در حالی که اپل با تمرکز بر اکوسیستم، جایگاه خود را در دهک‌های بالا تثبیت کرده است.

در این شرایط، پاوربانک، هدفون و گجت‌های جانبی ارزان به «نقاط اشتراک» دهک‌ها تبدیل شده‌اند؛ کالاهایی که تقریباً در همه سبدها دیده می‌شوند، اما با کیفیت و قیمت متفاوت.

این تصویر کلی نشان می‌دهد که سبد دیجیتال خانوار ایرانی، بیش از هر زمان دیگری چندپاره شده و فناوری به شاخصی از نابرابری اقتصادی بدل شده است.

شکاف تکنولوژیک؛ از دسترسی تا کیفیت تجربه

نگاه به آینده نشان می‌دهد اگر روند فعلی ادامه یابد، شکاف دیجیتال نه‌تنها کاهش نمی‌یابد، بلکه ساختاری‌تر می‌شود. رشد هوش مصنوعی، خدمات ابری و ابزارهای متصل، نیاز به سخت‌افزار قوی‌تر را افزایش می‌دهد؛ نیازی که دهک‌های پایین توان پاسخ به آن را ندارند.

در چنین فضایی، موبایل همچنان ستون اصلی سبد دیجیتال باقی خواهد ماند، اما کیفیت این ستون در دهک‌های مختلف متفاوت خواهد بود. دهک‌های پایین به مدل‌های اقتصادی‌تر و قدیمی‌تر وابسته می‌مانند، در حالی که دهک‌های بالا به‌سرعت به نسل‌های جدید مهاجرت می‌کنند.

پاوربانک، هدفون و گجت‌های ساده احتمالاً نقش «پل تکنولوژیک» را ایفا خواهند کرد؛ ابزارهایی که با هزینه کم، بخشی از شکاف را پر می‌کنند، اما جایگزین دسترسی برابر به فناوری‌های پیشرفته نمی‌شوند.

اگر سیاست‌گذاری حمایتی، مانند تسهیلات خرید کالای دیجیتال یا کاهش هزینه واردات تجهیزات آموزشی، به‌درستی اجرا نشود، فناوری به‌جای عامل توانمندسازی، به عامل تشدید نابرابری بدل خواهد شد.

در نهایت، سبد دیجیتال دهک‌های مختلف نه‌فقط روایت مصرف، بلکه روایت فرصت‌هاست. از موبایل ساده تا اکوسیستم هوشمند، فاصله‌ای شکل گرفته که عبور از آن، بدون مداخله هدفمند، برای بخش بزرگی از جامعه ممکن نخواهد بود.

سبد دیجیتال دهک‌های درآمدی در ایران (زمستان ۱۴۰۴)

در صورت تمایل به پیگیری اخبار روز حوزه فناوری اطلاعات و آخرین تحولات قیمتی در بازار موبایل کشور، سرویس فناوری پایگاه خبری گسترش نیوز را دنبال کنید.